Bài 1 · 9 phút
Lá số được tính như thế nào
Lá số sinh là bản đồ bầu trời cho một khoảnh khắc và một địa điểm. Bài này đi qua từng bước, từ giờ đồng hồ đến Mặt Trời, các hành tinh và cung Mọc.
Từ giờ địa phương đến giờ thế giới
Mọi lá số đều bắt đầu từ ba dữ kiện: ngày, giờ đồng hồ địa phương và nơi sinh. Việc đầu tiên là đổi giờ địa phương sang Giờ Quốc tế (UTC), chuẩn thời gian chung mà các nhà thiên văn dùng. Muốn vậy cần biết múi giờ áp dụng vào chính ngày đó, chứ không phải múi giờ hiện nay.
Múi giờ và quy định giờ mùa hè đã thay đổi nhiều lần trên khắp thế giới. Một thành phố có thể chỉnh đồng hồ sớm lên vào mùa hè năm này nhưng không làm vậy năm sau, hoặc đổi hẳn sang múi giờ khác. Phần mềm lập lá số tốt lưu lại lịch sử các quy định này, nên một ca sinh năm 1992 được tính theo quy định của năm 1992.
Chỉ sai một giờ ở bước này là mọi thứ phụ thuộc vào thời gian đều lệch theo. Mặt Trời và các hành tinh chậm hầu như không đổi, nhưng Mặt Trăng dịch khoảng nửa độ, và cung Mọc có thể đổi hẳn.
Lịch thiên văn: các hành tinh đã ở đâu
Khi đã cố định khoảnh khắc theo UTC, lá số tra xem Mặt Trời, Mặt Trăng và các hành tinh khi đó nằm ở đâu. Bảng hoặc mô hình cho biết các vị trí này gọi là lịch thiên văn (ephemeris). Trong nhiều thế kỷ, các nhà chiêm tinh dùng sách in vị trí từng ngày. Ngày nay phần mềm tính các vị trí đó từ mô hình thiên văn của hệ Mặt Trời.
Mỗi vị trí được ghi bằng kinh độ dọc theo hoàng đạo, đường đi biểu kiến của Mặt Trời trong một năm. Hoàng đạo được chia thành mười hai cung, mỗi cung 30 độ, bắt đầu từ 0 độ Bạch Dương. Zodiaq dùng hoàng đạo chí tuyến, trong đó 0 độ Bạch Dương gắn với điểm xuân phân tháng 3, giống như phần lớn các nhà chiêm tinh phương Tây.
Giờ sao và cung Mọc
Các hành tinh là như nhau với mọi người sinh vào cùng khoảnh khắc đó, ở bất cứ đâu trên Trái Đất. Cung Mọc thì không. Nó phụ thuộc vào nơi bạn đứng. Để tìm cung Mọc, lá số cần giờ sao địa phương, tức thời gian đo theo các vì sao thay vì theo Mặt Trời. Một ngày sao dài khoảng 23 giờ 56 phút, là thời gian Trái Đất quay đủ một vòng so với các vì sao.
Giờ sao địa phương, cùng với vĩ độ nơi sinh, cho biết độ nào của hoàng đạo đang đi qua chân trời phía đông. Độ đó là điểm Mọc (Ascendant), và cung chứa nó là cung Mọc. Cùng phép tính này cho ra Thiên Đỉnh, tức độ hoàng đạo đi qua kinh tuyến, đường chạy thẳng hướng bắc nam trên đỉnh đầu.
Vì Trái Đất quay một vòng mỗi ngày, cả mười hai cung đều đi qua chân trời phía đông trong khoảng 24 giờ. Trung bình mỗi cung mất khoảng hai giờ, tức cứ bốn phút một độ, dù có cung mọc nhanh hơn hay chậm hơn tùy vĩ độ. Vì thế các nhà chiêm tinh hỏi giờ sinh chính xác đến từng phút khi có thể.
Chỉ có ngày sinh vẫn cho biết gì
Nhiều người không biết giờ sinh của mình, và điều đó không sao cả. Mặt Trời chỉ đi khoảng một độ mỗi ngày, nên cung Mặt Trời là rõ ràng, trừ khi ngày sinh rơi vào đúng ngày Mặt Trời chuyển cung. Sao Thủy, Sao Kim, Sao Hỏa và các hành tinh chậm hơn hầu như cũng luôn rõ ràng.
Mặt Trăng đi khoảng 12 đến 15 độ mỗi ngày, nên vào một số ngày nó chuyển cung. Nếu cả ngày Mặt Trăng ở nguyên một cung thì cung Mặt Trăng đã rõ. Cung Mọc, Thiên Đỉnh và các nhà cần một giờ sinh đáng tin cậy. Trong truyền thống này, lá số không có giờ vẫn là một lá số thật, chỉ là được đọc với ít chi tiết hơn. Zodiaq không bao giờ tự đặt ra một giờ sinh để lấp chỗ trống.
Thuật ngữ chính
- Lịch thiên văn (ephemeris)
- Bảng hoặc mô hình cho biết vị trí của Mặt Trời, Mặt Trăng và các hành tinh vào những ngày giờ nhất định.
- UTC (Giờ Quốc tế)
- Giờ Quốc tế, chuẩn thời gian chung của thế giới. Giờ sinh địa phương được đổi sang UTC trước khi tính bất kỳ vị trí nào.
- Giờ sao địa phương
- Thời gian đo theo vòng quay của Trái Đất so với các vì sao, có điều chỉnh theo kinh độ nơi sinh.
- Điểm Mọc (Ascendant)
- Độ hoàng đạo đang mọc ở chân trời phía đông vào thời điểm và tại nơi sinh. Cung chứa nó là cung Mọc.
- Thiên Đỉnh (MC)
- Độ hoàng đạo đi qua kinh tuyến, đường bắc nam trên đỉnh đầu, vào thời điểm sinh.
Ví dụ minh họa
Ví dụ minh họa: lá số của Maya, từng bước một
Maya là ví dụ minh họa dùng xuyên suốt khóa học. Cô sinh ngày 15 tháng 3 năm 1992 lúc 14:30 tại Lisbon, Bồ Đào Nha (vĩ độ 38,7223 bắc, kinh độ 9,1393 tây). Vào ngày đó, đồng hồ ở Lisbon theo UTC+0, vì giờ mùa hè chưa bắt đầu. Vậy 14:30 giờ địa phương chính là 14:30 UTC.
Lịch thiên văn đặt Mặt Trời của cô ở 25°15' Song Ngư. Vào khoảnh khắc đó, giờ sao địa phương ở Lisbon vào khoảng 1 giờ 27 phút. Với vĩ độ của Lisbon, điều này cho ra điểm Mọc ở 5°23' Sư Tử, nên Maya có cung Mọc Sư Tử, và Thiên Đỉnh ở 23°33' Bạch Dương.
Giờ hãy xem giờ sinh nhạy đến mức nào. Nếu Maya sinh lúc 14:00, điểm Mọc của cô sẽ ở 29°22' Cự Giải, tức cung Mọc Cự Giải. Lúc 15:00, điểm Mọc sẽ ở 11°23' Sư Tử, và Thiên Đỉnh đã sang Kim Ngưu. Chỉ lệch 15 phút, sang 14:45, Mặt Trời của cô đã chuyển từ nhà 9 sang nhà 8. Cung Mặt Trời của cô, Song Ngư, thì giữ nguyên suốt cả ngày.
Không có giờ sinh, Maya vẫn biết được Mặt Trời của mình ở Song Ngư và Mặt Trăng ở Sư Tử, vì Mặt Trăng ở Sư Tử suốt ngày 15 tháng 3 năm 1992 tại Lisbon. Cung Mọc và các nhà của cô sẽ còn để ngỏ.
Lịch sử và truyền thốngTừ người đánh dấu giờ đến máy tính
Những lá số cá nhân cổ nhất được biết đến là các văn bản chữ hình nêm của người Babylon, bản sớm nhất có niên đại năm 410 TCN. Chúng liệt kê vị trí các hành tinh lúc một người chào đời nhưng không dùng độ mọc. Các nhà chiêm tinh nói tiếng Hy Lạp ở Ai Cập thời Hy Lạp hóa, vào khoảng thế kỷ thứ hai và thứ nhất TCN, đã đặt điểm mọc vào trung tâm lá số. Họ gọi nó là horoskopos, “người đánh dấu giờ”, và từ đó có chữ “horoscope” (lá số).
Trong phần lớn lịch sử, lập một lá số nghĩa là tính tay rất lâu với các bảng in sẵn về vị trí và các nhà. Lịch thiên văn in hằng năm trở thành công cụ quen thuộc của các nhà chiêm tinh vào thế kỷ 19. Từ cuối thế kỷ 20, máy tính làm phần tính toán, loại bỏ phần lớn sai sót, nhưng lại khiến dữ liệu sinh chính xác càng quan trọng hơn.
Thử ngay: Tìm Mặt Trời và cung Mọc
Nhìn vào lá số và chọn cung của Mặt Trời và cung của điểm Mọc. Dùng lá số của bạn nếu bạn đã thêm giờ sinh, hoặc lá số mẫu của Maya.
Đang tính...
Kiểm tra mức hiểu bài
Câu 1/5
Suy ngẫm
Bạn chắc chắn đến đâu về giờ sinh của mình, và bạn biết điều đó từ đâu: giấy khai sinh, lời kể trong gia đình, hay chỉ là phỏng đoán?